رای دهی: 4 / 5

فعال سازی ستارهفعال سازی ستارهفعال سازی ستارهفعال سازی ستارهغیر فعال سازی ستاره
 

اندیشیدن با دیاگرام

مقدمه از دهه ی ۱۹۸۰، دیاگرام به یک روش ارجح برای پژوهش، برقراری ارتباط، نظریه پردازی و ایجاد طرح های معماری و ایده ها و پروژه ها بدل شده است. بنابراین ارتقای دیاگرام، در تقابل با ماکت یا ترسیمات، یکی از معنادارترین پیشرفت های نوین در فرایند طراحی در پایان قرن بیستم و اوایل قرن بیست ویکم است. دیاگرام ها، به همان اندازه که تعریفشان برای معماران و نظریه پردازان گیج کننده است، در پیشرفت معماری و طراحی شهری در دوره ی مدرن ضروری بوده اند. بدون شک دیاگرام ها در پیش راندن ایده های مدرنیسم متعالی، نقش بسزایی داشته و درگیر رقابتی دیجیتال در آغاز قرن بیستم نیز بوده اند.

در معماری، ترسیمات، شکل ابتدایی ارائه هستند و یک طراحی را از کانسپت تا ساخت پیش می برند. به استثنای ماکت ها، بیان معماری که به صورت ترسیم است. کریستوفر الکساندر، طراحی را تطبیق خواسته های برنامه با دیاگرام های متناظر توصیف می کند ... دیاگرام «نقطه ی آغاز ترکیبا (سنتز)» است ( 235 ,229 :2001  ,Yi - Luen Do & Gross (دیاگرام، به بیان گرافیکی ساده به امری اشاره می کند که به آن اندیشیده می شود و مجسم می گردد. در واقع آنها ترسیمات یا تصاویر ساده ای هستند و برای اینکه با آنها یا در خلالشان تفکر شود، به کار می روند. نه تنها به این دلیل که دیاگرام ترتیب و ثبات را تأمین می کند، بلکه چون وسیله ای برای بی ثباتی و اکتشاف است، ایدهی فکر کردن در خلال یک دیاگرام حیاتی می باشد ( 18 :2002 Knoespel).

روند تغییر و تحول دیاگرام های معماری را می توان در ترسیمات طراحان مختلف در سده ی گذشته مشاهده نمود. برای مثال، ترسیمات و تصاویر اولیه ی لوکوربوزیه به وضوح نشان می دهند که چگونه او شیوه های مفهومی و تجاری تفکر را در هم آمیخت و این هم افزایی به وی آموخت که هم زمان برخی امور را پنهان سازد و هم از پرداختن دقیق به برخی بخش ها کاملا بهره ببرد. تأثیر سفر روی ماهیت مفهومی تفکر وی را می توان در تکامل عکس ها و اسکیس های او از رئالیسم توصیفی به اکتشافات دیاگرامی مشاهده نمود (1984 :Gresleri). در نتیجه، تصاویر و ترسیماتی که وی در پایان سفرش تولید نمود، تقریبا تمایز موجود میان تصاویر مشاهده ای و دیاگرام های مفهومی را از میان برد. همین تغییر جهت در اندیشه ی وی، منتهی به اسکیس هایی شد که بعدها ایده های طراحی مدرنیسم متعالی را به پیش راند (231 :2012 ,Pitrowski در ۱۹۹۷، ) جان رچمن تحلیلی جامع از تغییرات شناخت شناسانه ای ارائه داد، که آنها را «نوعمل گرایی» می نامد. به عقیده ی وی، دو عملکرد اولیه ی این عمل گرایی در معماری، تشخیص و دیاگرام کشیدن هستند - که اولی پیچیدگی اطلاعات مرتبط را کشف کرده و دومی، راهبردهای تصویری و گزینه های مفهومی ارائه میدهد.

(232 :2012 ,wski( 21). در عین حال، از نقطه نظر طراحان OM۸، مهمترین جنبه ی این روش طراحی محو کردن مرز میان تحلیل اطلاعات و ادراک پروژه است» (92-83 :1998Deen1 & Garritzmann ). در نوشتار پیش رو دیاگرام هایی از فرایند طراحی مجموعه رستورانهای توریستی در مسقط، پایتخت کشور عمان، ارائه شده است. دیاگرام ها از نخستین مرحله ی روی کاغذ آمدن اندیشه ها و مفاهیم ذهنی معماران به کار بسته شدند و به این ترتیب تفکر بصری به عنوان اساس طراحی، در جهات مختلف، فرصت رشد و توسعه یافت و تفکر دیاگرامی باعت همگرایی اندیشه های متفاوت اعضای تیم طراحی گردید. این تفکر مبتنی بر دیاگرام، در واقع ماهیتی فرایند محور به همراه داشته؛ هرچند که مانند هر پروژه ی معماری دیگری به فراوردهی نهایی هم دست یافته است. هدف از ارائه ی دیاگرام هایی که در ادامه مشاهده خواهید نمود این است که مبانی نظری و مفاهیمی که پیشتر به اختصار ذکر آن رفت (برای مطالعه ی گسترده تر می توان از منابعی بهره جست که در پایان ذکر شده است) در یک پروژه ی واقعی دیده شوند و نیز گونه بندی دیاگرام های معماری با ذکر نمونه تبیین گردند.

نقشه ی دسته بندی دیاگرام ها (category map)، انواع دیاگرام ها و ارتباط آنها را به نمایش می گذارد. این تصویر براساس پروژه ی مورد بررسی، نسبت به مرجع اصلی، دستخوش تغییراتی شده و از ارتباط دیاگرام هایی که در این پروژه استفاده نشده اند با دیگر انواع دیاگرام، صرف نظر گشته است .

نقشه دسته بندی دیاگرام

دیاگرام های بستر پروژه

(Contextual) ماریو بوتا، ارتباط بین ساختمان با پیرامون خود را اینگونه شرح می دهد.

ارتباط بین معماری و بستر آن، ارتباطی نقش گرفته از یک تأثیرپذیری متقابل است. می توان گفت که این بستر و معماری آن، در تماس دوجانبه و همیشگی بوده و همواره با هم در ارتباط اند» (گروتر، ۱۳۹۰: ۱۳۰) دیاگرام های زمینه ای، یک کانسپت طراحی را به جنبه هایی فراتر از خود آن مرتبط می سازند. آنها معمولا ایده های انتزاعی را نمایش داده و جزئیات کمتری را نسبت به سایر گونه های دیاگرام در برمی گیرند. این دیاگرام ها گستره وسیعی از محیط یکپارچه تا شرایط جهانی و فعالیت ها را شامل می شوند (17 :2013 ,Chaplin). بررسی زمینه با استفاده از دیاگرام، به تفکر در مقیاس کلان و عمل در مقیاس محلی کمک می نماید. همچنین ترسیم انواع دیاگرام های زمینه ای به طراح این امکان را میدهد که با درک پیام بستر، بر پیوند فضا و محیط تأکید و براساس زمینه ی فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، کالبدی، اقلیمی و ... طراحی نماید (مهدوی نژاد و دیگران، ۱۳۹۰: ۲۱-۲۴). از آنجایی که هر پروژه در بستر خود شکل می گیرد، توجه به زمینه در مقیاس کل (جهانی) و جرم (محلی) غیرقابل چشم پوشی است.

در دیاگرام های پیش رو، ویژگی های اصلی بستر سایت دیده می شوند. یکی از مهم ترین ویژگی های این سایت نزدیکی به دریای عمان می باشد (فاصلهی سایت پروژه با ساحل دریا، تنها یک بلوک است که این موضوع، موقعیت ویژه ای را از لحاظ پیوند با راه های منتهی به ساحل و مسیر ساحلی، دید و منظر، جذب گردشگر و ملاحظات اقلیمی برای سایت ایجاد می نماید. با توجه به قرار گرفتن سایت پروژه در محدوده ای توریستی و در مجاورت سفارتخانه های مختلف شهر مسقط، ارتباط سایت با شبکه ی ارتباطی شهر و نیز مکان ها و ساختمان های مهم اطراف مورد توجه است. به علاوه، مجاورت این سایت با مجتمع های سینمایی نیز از عواملی بود که بر توریستی بودن و پاسخ فرمال به مسئله تأکید می نمود. این سایت در بخشی از شهر قرار دارد که یکی از محلات اعیان نشین شهر مسقط محسوب شده و خانه ی وزرا و سفرا در آن واقع است. در این دیاگرام ها، به صورت شماتیک ترکیب توده و فضا دیده می شود. نکته ی دیگری که مورد توجه قرار گرفت، جهتگیری بافت و در واقع رون شهر مسقط بود. در اینجا با بهره گیری از تعاریفی که چاپلین در کتاب The Architecture of Diagrams, a Taxonomy of go Architectural Diagrams از انواع دیاگرام داشته، به شرح مفاهیمی چند می پردازیم.

دیاگرام های فرایند طراحي(Scquential)

این دیاگرام ما مرتبط به توالی اشتقاقی (تحولات فرم) در یک فرایند طراحی بوده و مراحل پی در پی آن را توصیف می نمایند. این دسته معمولا از پس زمینه یا محیطی بهره می برند که طی فرایند ثابت باقی مانده و تنها یک یا دو متغیر را تغییر می دهند، بنابراین می توانند فرایند را بیشتر قابل درک سازند. در تصویر پیش رو، فرایند شکل گیری پروژه تحت تأثیر عوامل سایت، روند شکل گیری ایده های اصلی پروژه و نتایج به دست آمده ی مورد نظر تیم طراحی، در قالب دیاگرام نمایش داده شده است؛ دیاگرام هایی که به صورت گام به گام، فرایند رسیدن به طرح را بیان می کنند.

دیاگرام های فرایند طراحی

دیاگرام برنامه (Programmatic)

دیاگرام های برنامه ای، به سازمان یک بنا در بخش های برنامه و کاربری مربوط هستند که چگونگی ارتباط این برنامه ها و فرم ساختمان را به تصویر می کشند. این دیاگرام ها معمولا پلانیمتریک، مقطعی و آگزونومتریک بوده و فرم ساختمان را به کارکرد مطلوب هر فضا مرتبط می سازند.

دیاگرام های برنامه

دیاگرام های پلانیمتریک (Planimetric)

دیاگرام های پلانیمتریک، مفاهیم (کانسپت ها) و المان های فضایی را از بالا نشان می دهند. این دیاگرام ها، اغلب فرم معماری را به برنامه، ترکیب فضایی و سازماندهی مرتبط می سازند. در این بنا، طراحی حجم مورد نظر با تکیه بر عوامل مختلفی همچون دیاگرام های برنامه دهی، اقلیم، دیاگرام های مقطع و ... صورت گرفت. در ادامه برای طراحی پلان های مجموعه با تعیین محدوده ی قابل طراحی از حجم، سلسله مراتب حرکتی و سکانس ها و ارتباط های فضایی در محدوده ی مشخص شده ی حجم مجددا تحلیل شدند و با استناد بر این دیاگرام ها، پلان های مجموعه شکل گرفتند.

5

دیاگرام های پیش رو، وظیفه ی انتقال بهتر عملکرد و ارتباط فضایی در پلان نهایی را با استفاده از ابزارهای گرافیکی برعهده داشته و خوانش بهتری از پلان ارائه می دهند.

برش-دیاگرام (Sectional)

دیاگرام های مقطعی با استفاده از یک صفحه ی برش عمودی که برای نشان دادن ویژگی های درونی و عمودی یک طرح، از یک جسم میگذرد، به کانسپت های معماری یا فضایی مرتبط می شوند. این دیاگرام ها، اغلب، فرم معماری را با برنامه و با پدیده های نادیدنی مانند نور و باد مرتبط ساخته و المان ها را به مقیاس انسانی مربوط می نمایند.

در فرایند طراحی سعی شد برای طراحی مقاطع با در نظر گرفتن هوای گرم عمان، به سایه اندازی و جریان هوا توجه ویژه ای شود. از این رو، برای افزایش سایه اندازی از شکل کروی استفاده شد تا در زمان های مختلف روز، قسمتی از پروژه در سایه باشد. تقسیم کره به مدول های کوچک تر نیز با هدف افزایش سایه اندازی انجام گرفت. طراحی مقاطع با این روش و نیز توجه به جریان هوا، تأثیر مستقیم در شکل گیری پروژه ی نهایی داشت که در دیاگرام های فرایند طراحی، به عنوان مراحل شکل گیری پروژه مشاهده می شود.

8

آگزونومتریک (Axonometric)

دیاگرام های اگزونومتریک، که با خطوط موازی ترسیم می شوند، به کانسپت های معماری یا فضایی مرتبط اند. این دیاگرام ها، اغلب به عنوان ابزارهای توصیفی برای به تصویر کشیدن کانسپت های طراحی به صورت یک کل، استفاده می شوند - چه به صورت نمایی گسترده از المان های منفرد، یا به عنوان یک پیکرهی واحد که خروجی نهایی مورد نظر را نشان می دهد - هرچند که تمام این موارد می توانند به صورت بخش هایی از یک توالی در فرایند طراحی نیز ظاهر شوند. در مجموعه رستوران های توریستی مسقط، به دلیل حرکت های پوسته در جهت های مختلف و شروع بنا از روی زمین، استفاده از دیاگرام های آگرونومتریک جهت خوانش بهتر فضا لازم به نظر می رسید.

دیاگرام های اقتصادی (Economic)

یکی از عوامل تأثیرگذار در شکل گیری یک پروژه ی معماری، توجه به عوامل اقتصادی می باشد. معمولا بیان عوامل اقتصادی، به صورت داده های عددی و پیش فرض های پیچیده صورت می گیرد که یافتن ارتباط بين آنها سخت است. بررسی هر یک از این عوامل به صورت جداگانه، شاید نتواند کمک زیادی به حل آنها نماید، پس لازم است که در یک ساختار منسجم بررسی شوند که در ساختار معماری، بیان گرافیکی می تواند این انسجام را ایجاد کند.

در پروژه ی مجموعه رستوران های مسقط، به دلیل شرکت در مناقصه و تأثیرگذار بودن عوامل اقتصادی در روند پیشرفت پروژه، در هر مرحله از طراحی، پاسخ هایی در جهت حل این مشکلات ارائه گردید که برای نمونه، می توان به راهکار پخش شدن پروژه در سطح به جای رشد عمودی آن، با توجه به هزینه های بالای ساخت و نگهداری فضای سبز در این منطقه، اشاره نمود .

در فرایند تولید دیجیتال، پنل های ایجاد شده دارای تنوع زیادی بودند. این تنوع نیازمند هزینه ی اقتصادی، زمان بیشتر برای ساخت و افزایش تولید نقشه های فاز دو بود. با بهینه سازی، تعداد پنل های تولید شده را به هشت مدول کاهش دادیم که این امر موجب عدم پیوستگی و تداوم در فرم پروژه | شد. برای حل این مسئله و همچنین گریز از فرم آزاد و غیرقابل پیش بینی تولید شده، سعی کردیم با وارد نمودن قواعد هندسی و ریاضی، آن را کنترل نماییم .

7

با توجه به استفاده از سازه ی فضاکار در پروژه، ضخامت سقف سازه ای حدود دو متر برآورد گردید که با ایجاد سقفی دو پوسته، توانستیم عایقی به ضخامت دو متر، بین فضای بیرون و داخل ساختمان ایجاد نماییم و بسیاری از هزینه های مربوط به سرمایش و تهویه ی مطبوع را کاهش دهیم. همچنین محل مناسبی برای قرارگیری و عبور تاسیسات نیز پیش بینی گردید .

دیاگرام تناسبات (Scaled) | این دسته از دیاگرام ها، به مقیاس یک کانسپت طراحی مربوط هستند. آنها معمولا یک فرم ساختمانی را به مقیاس انسانی ربط داده، یا مقیاس یک فرم ساختمانی را در مقایسه با مرجعی که برای عموم شناخته شده باشد، تصویر می کنند تا درک درستی از ابعاد پروژه به مخاطب ارائه شود .

دیاگرام ساختاری (Structural) این دیاگرام ها معمولا مانند دیاگرام پلانیمتریک، مقطعی یا آگزونومتریک از المان های ساختاری مجموعه هستند که در ارتباط با فرم ساختمانی کلی ترسیم می شوند. گاهی این دیاگرام ها، پدیده های نادیدنی مانند فشار و تنش را نیز با استفاده از مقیاس و طیف رنگ نشان می دهند.

آنالیز نور و سایه

(Light & Shadow Analyze)

دیاگرام های تحلیلی- آنالیزی نور و سایه، در قسمت های مختلف طراحی کاربرد دارند و برای تحلیل سایت پروژه، در جهتگیری ابعاد و عوامل دیگر مؤثر بوده و در تحلیل همزمان با طراحی نیز برای فرم یابی و بهینه سازی و کنترل و بررسی نور در فضاهای مختلف، استفاده و در پایان طراحی، برای بررسی نهایی پروژه به کارفرما ارائه می شوند. این تحلیل، یا به صورت شبیه سازی با استفاده از نرم افزارهای تحلیلی اقلیم به دست می آید و یا تیم طراحی، با تکیه بر معلومات اقلیمی خود آنها را تهیه می کند. این آنالیزها، هم در طراحی جزئیات و هم در طراحی کل پروژه کاربرد دارند (جزء و کل). تیم طراحی بعد از بررسی های اقلیمی سایت پروژه، سعی در کنترل دمای مسقط - به عنوان اقلیمی گرم و مرطوب - داشت؛ به همین دلیل، یکی از ایده های اصلی پروژه براساس کنترل نور و حداکثر سایه اندازی شکل گرفت. در واقع، دیاگرام های تحلیلی- آنالیزی نور و سایه، بیان راستی آزمایی دیدگاه های تیم طراحی می باشند .

شرح پس رویدادی

(Post Facto Explications)

این دیاگرام ها جنبه های مختلف طراحی را پس از اتمام آن توضیح می دهند. آنها با اهداف مختلفی ترسیم شده و موارد گوناگونی همچون نمایش ویژگی های فرم ساختمان، بررسی برنامه و عملکرد و پدیده هایی مانند جریان باران، باد و نور روی ساختمان را نمایش می دهند. همچنین امکان بررسی ایده ها و نتایج حاصل از طراحی و توصیف ویژگی های پروژه را برای کارفرما و مخاطب پروژه به وجود می آورند .

آنالیز بار کل باد

آنالیز باد (Wind Analyz)

باد یک نیروی بالقودی طبیعی است که در پروژه ها و اقلیم های مختلف، برخوردهای خاص خود را می طلبد. دیاگرام های آنالیزی تحلیلی باد، براساس ویژگی ها و تاثیرات مختلف آن

طراحی شده و در مراحل مختلف طرح، قابل بررسی می باشند. در این پروژه، آنالیز باد ابتدا برای استفاده از تهویه ی طبیعی آن دورت گرفت و در نهایت برای توضیح تصویری نکات، دیاگرام های تحلیلی توصیفی به دیاگرام های تحلیلی۔ آنالیزی ابتدای پروژه اثمانه شدند.

آنالیز اقلیمی (Clinentical Anlyz)

با نگاهی به معماری بومی منطقه، به ویژه مناطق گرم و خشک و گرم و مرطوب، دریافتیم که در معماری بومی، راهکارهای فرمی برای سازگاری با اقلیم و کاهش مصرف انرژی اتخاذ شده است. برای مثال، می توان به فرم گنبد اشاره نمود که همواره نیمی از آن در سایه قرار می گیرد و همین سایه اندازی باعث تعديل حرارتی و کاهش مصرف انرژی می شود. در طراحی مجموعه رستوران های توریستی مسقط، تلاش شد از سایه اندازی فرم ها تا حد امکان استفاده نماییم. به همین سبب، علاوه بر فرم تقريبا گنبدی، شکست های مدولار ایجاد شده در فرم باعث افزایش چشمگیر سطح سایه اندازی بر آن گردیدند. این راهکار، در کنار سایر راهکارهای اتخاذ شده که در بخش های مختلف به آنها اشاره شد، از موارد همساز نمودن فرم با اقلیم گرم و مرطوب عمان به شمار می رود.

آنالیز جریان آب باران باران و مسیر جریان آن، یکی از پارامترهای مهم در تحلیل های معماری و طراحی است که به معمار کمک می کند تا مسیر جریان آب در پروژه، محل انباشت آن (تعیین محل چاه برای دفع آبهای سطحی) و همچنین امکانات لازم در مسیر آبراهها (متریال مناسب، الزامات سازه ای و ...) را مشخص نماید. در پروژه هایی که تعیین مسیر آب و انباشت آن به صورت عادی قابل بررسی نیست، شبیه سازی جریان باران در نرم افزار، هرچند به صورت غیرقطعی، به طراح کمک می کند تا شرایط را کنترل نماید. شرایط جوی شهر مسقط، به عنوان شهری بارانی و همچنین تعریف پروژه به صورت مدول های پلکانی، منطبق با فرم مورد نظر، تیم طراحی را ملزم به استفاده از دیاگرام تحلیلی۔ آنالیزی باران نمود. نتایج حاصل از این بخش، در جانمایی پوشش گیاهی نیز مورد استفاده قرار گرفت؛ به گونه ای که علاوه بر استفاده از آب باران، از جاری شدن آن نیز تا حد زیادی جلوگیری شد.

منبع: کتاب هنر معماری چاپ 41